زنگانین چيلاندار کندينده اخته چيليک / رضاعلی کريمي

اخته چيليک هابئله اؤکوز دؤيمک يا اؤکوز بورماق اسکي طيببي پئشه لردن ساييلا ساييلا تأسوفله آرادان گئدير. بونا گؤره اؤزومه وظيفه  بيلديم بو پئشه ني عزيز اوخوجولارا تانيتديرام.

 


ائل ادبیاتی – 6  ویژه نامه‌ی  بایرام شماره   38  /  1390-جو ایل

http://www.azelbilimi.com


دانيشان: محرمعلي کريمي 68 ياشلي، دوغوم ايلي 1321، چيلاندارلي، ایندی زنگاندا اوتورور

يازان: رضا علي کريمي (زنگانلي عسگر)، دوغوم ايلي 1358

يئر: زنگان، چيلاندار (دؤولتي سندلرده: شیلاندر)

يازما چاغي: 1/ 12 /1389

 

اخته چيليک هابئله اؤکوز دؤيمک يا اؤکوز بورماق اسکي طيببي پئشه لردن ساييلا ساييلا تأسوفله آرادان گئدير. بونا گؤره اؤزومه وظيفه  بيلديم بو پئشه ني عزيز اوخوجولارا تانيتديرام.

 

1- اخته چيليک

اگر ايستيه لر بير حئيوانين او جومله دن قاتير، آت و ائششگين جينسي گوجونو آرادان آپارالار و تکجه اونلاردان ايشده فايدا آلالار اونلاري اخته ائدرميشلر. اخته ائلمک اساسن قاتيرا مربوط اولور. قاتيري اخته ائتمسه لر ساخلاماق اولماز. نه مينيک وئرر و نه يوک آپارار. آت و ائششگي چوخ نادير حاللاردا و هار اولاندا اخته ائدرميشلر.

اوّل اخته چي حئيوانين بیضه لري نين بنديني  " قيسقانج "  1 دئييلن بير وسيله ايله باغلاييب سونرا اونون بیضه لري نين اورتاسي نين دريسيني کسيب اونلارين اوستونه  " دانيشقا "  (اون شکلينده اولان داوا ) تؤکر. بو داوا يارانين قانيني قورودار؛ هم ده بیضه لرين اؤزونو قورودار.

دانيشقاني تؤکندن سونرا گرک اييرمي دؤرد (24) ساعات حئيواندان گؤزلشه سن تا حئيوان داواني يالامايا. هابئله حئيوان اييرمي دؤرد ساعات گرک سو ايچمه سين. اگر سو ايچسه حئيوان سانجيلانيب اؤلر. اييرمي دؤرد ساعاتدان سونرا اوچ گون حودودوندا حئيوانا ايستي سو وئررلر. اونو دا دويونجا وئرمزلر.

ايييرمي دؤرد ساعاتدان سونرا اخته چي قيسقانجي آچيب قورو بیضه لري چيخارديب آتار. سونرا ياغي ايستي ائديب اونون اوستونه تؤکر. بو ايشدن هدف قانين قوروماسيدير. سونرا حئيوان صاحيبينه دئير سن ده بير ايکي يول ياغ ايستي ائت حئيوانين بیضه سینه تؤک حئيوانين ياراسي لاپ ياخشي توختاسين.

زنگاندا (زنجاندا)  تاريم ماحالي نين ان آدليم اخته چيسي رحمتليک تزه کندلي حميد ايدي. (2) رحمتليک حميد چيلاندار کندينده ده چوخ مال حئيوانات اخته له ييب. هابئله چيلاندار کندينه گؤره ده بير بند شعر دئييب. بو شعري چيلاندار لهجه سي ايله سيز عزيزلره يازيرام:

آشاغي مله بوروخدي

يوخاري مله شولوخدي

" سياره "  دیيير سس گلير

" سلطنه "  ديیير تولوخدي

سوندا دئمه لييم تکه ني ده اختله يه رلر. (قوچو بورماج ائدرلر) چيلاندار کندينده بو ايشه  "بيشمه"  يا  "پيشمه"  دئيرلر. (3)

چيلانداردا بعضيلري ده اختلنميش تکه يه  " شيرکم"  تکه دئيرلر. خمسه طرفينده ده (زرين آباد، سيد آباد، چورزه، ابراهيم آباد) بونا شيرکم تکه دئيرلر. (روح اله رزاقی دئييردي اخته لنمه ميش تکه نين اتي ايي وئرر اؤزو ده کؤکلمز آما شيرکم تکه پرور اولار اتي نين ده ايیي اولماز)

2- اؤکوز بورماق

چيلاندار کندينده ده آيري کندلرده اولدوغو کيمي اؤکوزلرين جينسي گوجونو آرادان آپارماق و اونلاردان تکجه جوت سورمکده فايدالانماق اوچون اونلاري دؤيوب يا بورارميشلار. سيياورلي (4) رحمتليک يوسف علي کلين (جاوان اؤکوزون) بیضه لری نين بنديني بوروب اونلاري قاتما ايله باغلايارميش. بو ايش سبب اولارميش اؤکوزون بیضه لري ياواش ياواش قورويارميش. بو حالدا اگر اؤکوزون بير خاياسي ارييب، بيري قالسايدي اونا  " خانگرد "  اؤکوز دئيرديلر. خانگرد اؤکوز داها چوخ اذيت وئرر. يوسف علي رحمتليک بير ايلدن سونرا کنده گئري دؤنوب اؤکوزون بیضه سي نين بنديني بيز يا گاز ايله قوپارداردي. اوندان سونرا او قالان بیضه ده ارييب گئدردي. هابئله رحمتليک ابوالفضل کريمي و نعمت کريمي اؤکوز بیضه سي دؤيرميشلر. بو ايکي نفر آتا-بابادان چيلاندار کندينده ياشاييب دونيالاريني دييشيبلر.

3- اؤکوز دؤيمک

اؤکوزون ال-آياغيني باغلاييب يئره ييخارديلار. سونرا اؤکوزون بیضه لريني بير يئره ييغيب آشاغيراق چکيب باغلايارديلار. سونرا اؤکوزون بیضه لري نين بنديني صاف بير آغاج اوستونه قويوب ياواش ياواش چکيجله دؤيرديلر. نئچه نفر اؤکوزو ساخلايارديلار. دؤين او قدر بو ايشي داوام ائتديرردي کي، اؤکوزون بیضه لري نين بندي تاماميله دري نين ايچينده قوپاردي. سونرا اؤکوزون ال-آياغيني آچارديلار. اؤکوزون بیضه لري نئچه گوندن سونرا اريیيب تکجه دريسي قالاردي.

-------------------------------

اتک يازيلار:

1-قيسقانج: آغاجدان دوزلن ايکي دنه قاليب آغاج. بیضه ني اونون آراسينا قويوب قاتما ايله باغلايارلار.

2- حميدين آتاسي کلبه مجيد ده اخته چي ايميش. کلبه مجيد بعضدن زنگان خانلاريندان ماحمود خانين دا آتلاريني اخته ائدرميش.

تزه کند يوخاري تاريم کندلريندن ساييلير. ولي آباد، گومان، زکان، چيي، گيزلا، جوزورگان بو کندله قونشودور.

3-بيشمه يا پيشمه-نين کؤکو و آنلامي حاقدا دقيق نظر يوخدور. بعضيلري اونو بيشمک فعليندن بعضيلري ده اونو بورما معناسيندا اولان  "پيچ"  سؤزوندن بيليرلر.

4-سيياور تاريم کندلريندن ساييلير. باکرود، جمال آباد کندلري ايله قونشودور.


ائل ادبیاتی – 6  ویژه نامه‌ی  بایرام شماره   38  /  1390-جو ایل

http://www.azelbilimi.com


 

 

Sosial Şəbəkələr